ရောင်စုံဖူးပွင့်လှပနေသော ချင်းတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရိုးရာဝတ်စား ဆင်ယင်မှုဓလေ့များ

မငြးလပှည့ြ(ဟားခါး)ခငွြးပှညနြယသြညြ တိုငြးရငြးသားမွိုးနှယစြုပေါငြး ၅၃ မွိုးရှိသဖှင့ြ နရောဒသေ၊ ရာသီဥတု၊ မှမကွေနြှာပှငအြနအထေားမွားမှာလညြး ကှဲပှားလကွရြှိပါသညြ။ ပှညနြယတြဈခုလုံး တောငတြနြးကုနြးမှင့မြွား ဖုံးလှှမြးနသကေဲ့သို့ စာပေ၊ ဘာသာစကားမွားမှာလညြး မတူညီကှပေ။ ခငွြးပှညနြယြ၏ မှောကပြိုငြးတှငြ ဟားခါးမှို့၊ ဖလမြးမှို့၊ ထနတြလနမြှို့၊ တီးတိနမြှို့နှင့ြ တှနြးဇံမှို့တို့တညရြှိပှီး ခငွြးပှညနြယတြောငပြိုငြးတှငြ မငြးတပမြှို့၊ မတူပီမှို့၊ ကနပြကလြကမြှို့နှင့ြ  ပလကဝြမှို့တို့ ရှိကှပါသညြ။

ခငွြးပှညနြယမြှောကပြိုငြးတှငြ မွားသောအားဖှင့ြ ကလေးမွား သုံးရကသြား ရှိလွှငြ ဆံရိတပြေးလေ့ရှိကှသညြ။ အသကအြရှယကြှီးလာသောအခါ မိနြးမ၊ ယောကြွားအားလုံး ဆံရှညထြားတတကြှသညြ။ ရှေးအခါက ယောကြွားမွား သညြ  နားဖောကလြေ့ရှိသညြ။   နားဖောကသြည့အြခါတှငြ နားနောကမြှ ကနစြှနြးဥ၊ ပိနြးဥ၊ ဘူးသီးခှောကအြခှံမွားခံ၍ ရှောကဆြူး၊ ဖှူဆူးစသညမြွားဖှင့ြ ထိုးဖောကလြေ့ရှိပှီး နားပေါကတြှငြ ပနြးစညြးကှိုးစသညဖြှင့ြ အလှပနဆြငြ လေ့ရှိသညြ။ မိနြးမမွားသညြ ပယငြးကွောကြ၊ မဟူရာစသော နားတောငြးကှီး မွားကို ပနဆြငလြေ့ရှိသညြ။

မဟူရာပုတီးကှီးမွားကိုလညြး ဝတဆြငလြေ့ရှိမွားသောအားဖှင့ြ တီးတိနနြယတြှငြ မိနြးမမွားသညြ ငှနှငေ့ြ ကှေးနီ လကကြောကကြှီးမွားကို ဝတဆြငကြှသညြ။ ကှေးနီကှငြးမွားကို လကမြောငြး တှငဝြတြ၍ ဂပွခြုတထြညမြွားကို ဝတဆြငကြှသညြ။ အငြျကွီမှာ ရငစြေ့အငြျကွီ သ‌ဘောပငဖြှဈသညြ။ လညဆြှဲရတနာမွားအဖှဈ ပယငြးစေ့နှင့ြ သနျတာနီမွားကို စီ၍ ဆှဲကှသညြ။ ထို့အပှငြ နာဂတောငတြနြးမှ လာရောကရြောငြးခသွော မဟူရာပုတီးကှီးမွားကိုလညြး တီးတိနအြမွိုးသမီးမွား ဝတဆြငလြေ့ရှိကှ သညြ။ ထဘီမွားမှာ ရငကြှဲထဘီမွားဖှဈ၍ မွားသောအားဖှင့ြ ရှေးအခါက ဒူးအထကအြထိ ဝတဆြငလြေ့ရှိသညြ။ အရှယမြရောကသြေးသော မိနြးကလေး မွားသညြ “မောငခြါး”ခေါြ ကှိုးနှင့ြ အမှိတခြထွားသော ခါးဝတတြဈမွိုးကို ဝတဆြငကြှသညြ။ ဖလမြးဒသတှေငြ ယငြးခါးဝတကြို “ဒိုငခြရပြ”ဟု ခေါသြညြ။

တီးတိနနြယအြတှငြးရှိ ခငွြးအမွိုးသမီးမွားသညြ ကစွဆြံမှီးကိုသုံးခုခှဲ၍ ကစွပြှီးနှဈခုကို    နားနောကနြှင့ြ   နားရှေ့တှငထြားကာ   ကနွတြဈခုကို ခေါငြးနောကတြှငြ ထားလသညြေ။ စီးယငြး ခငွြးအမွိုးသမီးသညြ အပွိုစငဘြဝ ၌ ဆံပငကြို နောကစြေ့တည့တြည့တြှငထြုံးသညြ။ ဆံကစွနြှဈခုကို နားထငအြောကမြေးစေ့အနီးတှငထြားပှီး ရှေ့သို့ကောကထြားသောြ ကာမပိုငကြားရှိ၏၊ သားသမီးကား မရသေးဟုသိနိုငြ၏။ အကယြ၍ သားသညမြိခငဖြှဈခဲ့လွှငြ နောကတြည့တြည့တြှငြ ထုံးထားသော ဆံထုံးငယကြို ရှေ့တှငထြားသော ဆံကစွထြုံးနှင့ရြော၍ ထားလေ့ရှိသညြ။

တီးတိနယြောကြွားတို့သညြ လေးပဈသောအခါ လကတြှငမြရှစရနြေ ကှေးနီကှငြးမွား ဝတဆြငလြေ့ရှိကှသညြ။ ဆံပငကြို အရှညထြား၍ ဆံထုံးကို နောကစြိတည့တြည့တြှငြ ထုံးတတကြှသညြ။ ထို့အပှငြ နဖူးတှငြ ပဝါပေါငြးလေ့ ရှိသညြ။ ယောကြွားမွားဝတသြော အငြျကွီမှာ သငတြိုငြးမွိုးဖှဈ၍ အဖှူရောငြ ခညွထြညဖြှဈပှီး အငြျကွီမှာ  ဒူးအထကအြထိ ဖုံးလသညြေ။ လကသြညြ လကရြှညဖြှဈသညြ။ အမွိုးသမီးနှင့ြ အမွိုးသားမွားသညြ ပှဲတောတြှငြ သဈလှငသြော၊ တောကပြသော အဝတသြဈမွားကို ဝတဆြငကြှသညြ။ ဟားခါး အမွိုးသမီးနှင့ြ အမွိုးသားတို့သညလြညြး အမွားအားဖှင့ြ ဂပွခြုတထြညမြွားကို ဝတဆြငကြှသညြ။ မိနြးမမွားသညြ ဂပွခြုတလြုံခညွြ၊ ဂပွခြုတအြငြျကွီနှင့ြ ဂပွခြုတြ စောငမြွားကို   ဝတဆြငလြေ့ရှိသညြ။ မွားသောအားဖှင့ြ အငြျကွီမှာ အဖှူ သို့မဟုတြ အနကရြောငဖြှဈပှီး အခွို့သညြ အနီခံတှငြ အစိမြး၊ အနကြ၊ အနီမွား အဆငဖြောထြားသညြ။ အငြျကွီမှာ ရငစြေ့လကတြိုဖှဈပှီး အနားတှငြ အကှကြ အဆငမြွား ခှယသြထားကှသညြ။ အငြျကွီကို လကမြောငြးအလယြ၊ လကမြောငြး အထကအြထိ လကတြိုညှပြ၍ ဝတဆြငကြှသညြ။ လုံခညွမြှာ ကန့လြန့စြငြး၊ မှနကြူကှကဖြောြ ပနြးပှင့ြ၊ ပနြးပှောကြ အဆငမြွားဖှဈသညြ။

ပိုးထညစြောငမြွားကို ခှုံလေ့ရှိမိနြးမမွားသညြ လုံခညွကြို ခှမကွေစြိဖုံးဝတြ ဆငသြညကြ မွားသညြ။ ငှလကေကြောကြ၊ သတျတုလကကြောကြ၊ ဒနလြကြ‌ကောကမြွားကို အလှအပ အဖှဈ ဝတဆြငကြှသညြ။ ထို့အပှငြ ပယငြးပုတီး၊ မဟူရာပတီးနှင့ြ ငှဒငြျေဂါး ဆှဲကှိုးမွားကိုလညြး ဆငယြငလြေ့ရှိကှသညြ။ ခါးတှငလြညြး ငှနနြေးကှိုးနှင့ြ ကှေးနနြးကှိုးမွားကို အပှားလိုကသြီ၍ ပတကြှသညြ။ ပှဲတောရြကမြွားတှငြ အစိမြး၊ အနီ၊ အဖှူ၊ အနကြ ရောစပြ၍ လှပစှာ ရကလြုပထြားသော ပိုးထညြ စောငမြွားကို ခှုံလေ့ရှိသညြ။ ဆံပငကြိုလညြး နောကထြုံး ဆံထုံးထုံး၍ ကှေးဆံ ထိုး၊ ဝါးဆံထိုးနှင့ြ ဖှူဆူးဆံထိုးမွားကို ဆံပငတြှငြ စိုကထြိုးလေ့ရှိသညြ။

ဟားခါးနယတြှငြ အမွိုးသားမွားသညြ ရှေးအခါက ခါးစညြးမွားကို ခါးတောငြးကွိုကြ၍   ရှေ့တှငြ  အမှိတမြွားကို  လှပစှာခထွားလေ့ရှိသညြ။ ဘောငြးဘီတို သို့မဟုတြ လုံခညွမြွားကိုလညြး ဝတဆြငလြေ့ရှိသညြ။ ပှဲရကြ မွားရှိသည့အြခါတှငြ ယောကြွားလေးမွားသညြ အဖှူ၊ အနီ၊ အနကြ၊ အပှာ၊ အဝါ စသညဖြှင့ြ ရောငစြုံအဆငဖြောထြားသော စောငမြွားကို ခှုံကှသညြ။ ယောကြွားမွားသညြ ဆံပငကြို ရှေ့တည့တြည့ြ နဖူးအပေါတြှငြ တငြ၍ထုံးတတြ ကှသညြ။   ပှဲရကမြွားတှငြ   အနကအြစငြးကို  ကန့လြန့ဖြောထြားသော ခေါငြးပေါငြးမွားကို ပေါငြးလေ့ရှိပှီး“ဗာဇှနြ”ခေါြ ငှကတြောမြှီးမွားကို ခေါငြးတှငြ စိုကထြိုးလေ့ရှိသညြ။

ဖလမြးနယတြှငြ ရှေးက ရိုးရာဖှဈဂပွခြုတထြညမြွားကိုသာ ဝတဆြငကြှ သညြ။ မိနြးမမွားသညြ ဆံပငကြို  နောကတြှငထြုံး၍  အခွို့လညြး  ဆံပငကြို ခညွကြှိုးဖှင့ြ ရဈထုံးပှီး ဘယဘြကတြှငြ ဖှဈစေ၊ ညာဘကတြှငဖြှဈစေ ထားကှ လသညြေ။ အခွို့ဒသမွေားတှငြ ဆံပငကြို ကစွဆြံမှီးကစွြ၍ ဘေးတဈဖကြ တဈခကွတြှငြ လညြးကောငြး၊ နောကစြိတည့တြည့တြှငြ လညြးကောငြး ထုံးဖှဲ့ ထားတတသြညြ။ ဆံထုံးထုံးလွှငြ ကှေး၊ သံ၊ ဒနြ၊ ခဲမဖှူမွားကို မှဖှေူတောင့ြ အရှယြ ပှုလုပြ၍ နားတောငြးပနဆြငကြှသညြ။ ပုလဲပုတီး၊ ငှဒငြျေဂါးပုတီးနှင့ြ ကှေး၊ ရှှေ၊ ငှေ၊ ဒနလြကကြောကြ၊ လကစြှပမြွားကိုလညြး ဝတဆြငကြှသညြ။

ဝတဆြငြ ပှဲရကမြွားတှငြ အမွိုးသမီးမွားသညြ သတျတု၊ ငှေ၊ ကှေးနနြးခှေ၊ ခဲမဖှူ ခှမွေားဖှင့ြ  သှနြးလောငြးပှုလုပထြားသော  ခါးစညြး၊ ခါးပတမြွားကို အလှ ဝတဆြငသြညြ။ ပှဲတောရြကမြွားတှငြ ဒသမွေိုးနှယအြလိုကြ ပိုးခညွြ၊ သိုးမှေးခညွြ၊ ခညွရြောငစြုံမွားကို အလှအပဝတဆြငသြညြ။ နေ့စဉဝြတသြော အဝတမြှာ ပခုံးပှတလြကတြိုအငြျကွီဖှဈ၍  ထဘီမှာ ရိုးရိုးအနကထြညြ ဖှဈသညြ။ အခွို့ ဒသမွေားတှငြ ထဘီမွားကို ခှမကွေစြိပေါဝြတဆြငြ၍ အခွို့ဒသမွေားတှငြ ခှသလေုံးအထိ ဝတဆြငလြေ့ရှိကှသညြ။ ရိုးရိုးအခွိနတြှငြ ထဘီရိုးရိုးကို ဝတဆြငြ သောလြညြး ပှဲလမြးသဘငရြှိသည့အြခါတှငြ အဖိုးတနအြလှဆငသြော ထဘီမွား ကို ဝတဆြငကြှသညြ။ မွားသောအားဖှင့ြ   ဒေါငြးမှီးနှင့ြ   ဖှူဆူးတောငမြွားပါသော ခေါငြးလောငြးတနဆြာကို မိနြးမမွား ဝတဆြငကြှသညြ။

“တိုငရြှှနြး”အမွိုးသမီးမွားသညြ အနကရြောငထြဘီနှင့ြ အနကရြောငအြငြျကွီ ဝတဆြငြ၍ ပှဲရကမြွားတှငြ အနီရောငခြေါငြးခှဆငေပြှီး အငြျကွီမွားတှငြ ကှှစေေ့ မွားကို စီထားကှသညြ။ သနျတာစေ့၊ ကွောကနြီ၊ ပယငြးပုတီးမွားကိုလညြး ပှဲလမြးသဘငသြုံး အဆငတြနဆြာမွားအဖှဈ ဝတဆြငကြှသညြ။ဖလမြးမှို့နယတြှငြ ယောကွြားမွားသညြ ရှေးအခါက နားဖောကြ၍ နားတှငြ ပုတီးနီစေ့တဈစေ့ကို ကှိုးဖှင့သြီပှီး ပနဆြငသြညြ။ အခွို့ယောကြွား မွားသညြ သဈသားနားတောငြးကို ဟငြျသာပှဒါးသုတြ၍ ငှကမြှေးတောငြ အနီမွားပါစု၍စညြးပှီး နားတောငြးအဖှဈ ပနဆြငကြှသညြ။ အခွို့ဒသမွေား တှငြ အနီနှင့ြ စိမြးပှာရောငပြုတီးမွား၊ မဟူရာပုတီးမွား ဆှဲကှသညြ။ ယောကြွား မွားမှာ ရှေးက နေ့စဉဝြတအြဖှဈ ခါးစညြး၊ ခါးတောငြးကွိုကြ၊ ဘောငြးဘီတို ဝတဆြငြ၍ ခှုံစောငကြိုခှုံပှီး လှယအြိတကြို လှယကြှသညြ။ ယောကြွားမွားမှာ ရှပဖြှူအငြျကွီပေါတြှငြ အရောငစြုံ၊ အဆငစြုံရကလြုပထြားသော ခှုံစောငမြွားကို ခှုံ၍ ငယထြိပတြည့တြည့ြ၌ လညြးကောငြး၊ နဖူးပေါတြှငလြညြးကောငြး ဆံထုံးမွားထုံးပှီး ပဝါဖှင့ြ ရဈပတထြားကှသညြ။ဖလမြးမှို့နယတြှငြ ရှိသော “ဟှာလငြို” အမွိုးသား မွားမှာ ရှပလြကရြှညြ အဖှူကိုဝတဆြငြ၍    ရှပအြငြျကွီအိတနြှဈလုံးကို   အောကနြားလောကတြှငြ တပဆြငထြားလေ့ရှိသညြ။ ပနြးကှကစြောငကြိုလညြး လုံခညွအြဖှဈ ဝတဆြငြ သညြ။

ခငွြးတောငတြှငြ ကလေးငယမြွားမှာ မွားသောအားဖှင့ြ ယငြးတို့၏ ရိုးရာအတိုငြး ပုတီးစေ့မွားကို လညတြှငဝြတဆြငြ၍ ခညွကြှိုးမွားကို ခါးတှငြ ပတထြား လေ့ရှိသညြ။မငြးတပြ၊ မတူပီဘကတြှငြ အူးပူခငွြးတို့မှအပ အခှားသော မငြးတပြ၊ မတူပီ ခငွြးတို့သညြ ဝတစြားဆငယြငမြှုတှငြ အတောအြတနြ တူညီမှုရှိလ သညြေ။“အူးပူ”ခငွြးတို့သညြ လုံခညွနြှင့ြ ထဘီမွားကို ဝတဆြငကြှသညြ။ ယငြးတို့၏ လုံခညွြ၊ ထဘီတို့မှာ ဂပွခြုတဖြှဈ၍ နှဈနံစပြ ဖှဈသညြ။ အနီခံတှငြ အနကစြငြးမွား ကန့လြန့ရြကြ၍ထားသညြ။အနညြးငယကြှာခှားမငြးတပြ၊ မတူပီဘကတြှငြ ယောကြွားမွားသညြ ဆံရှညထြား၍ ဦးထိပြ အရှေ့ကကွတွှငြ ဆံထုံး ထုံးသညြ။ ဆံထုံးကဲ့သို့ ဆံထိုးရှညမြွား ထိုးလေ့ရှိ သညြ။ နတပြှဲမွားကငွြးပသည့အြခါ ခေါငြးတှငြ ပနြး သို့မဟုတြ ကှကတြောငြ၊ ငှကတြောငမြွားကို ထိုးကှသညြ။  ထုံးထားသောဆံထုံးကို ပတြ၍လညြး ခေါငြးပေါငြး ပေါငြးကှသညြ။ ခေါငြးပေါငြး ပေါငြးနညြးမှာ တဈမွိုးနှင့တြဈမွိုး အနညြးငယြ ကှာခှားကှသညြ။

ခါးတှငြ   လုံခညွအြစား  ခါးစညြးမွားကို  ဝတဆြငလြေ့ရှိကှသညြ။ တောငတြကတြောငဆြငြး ခရီးမွားအတှကြ အဆငပြှသေော အဝတအြစားမွား ဖှဈသညြ။ အခွို့လညြး အငြျကွီအစား သငတြိုငြးဝတကြှသညြ။ ဤသငတြိုငြးမှာ အနံတဈတောငြ၊ အလွား နှဈတောင့တြဈထှာခန့ရြှိသော အဝတစြကို ကှိုးမွား တပဆြငြ၍ ကှိုးကို ပခုံးတှငသြိုငြးလိုကသြောအခါ အဝတစြတဈဖကသြညြ ခေါကြ၍ အနောကဘြကတြငပြါးလောကအြထိ ကဆွငြးသှားသညြ။ အေးသော ရာသီဖှဈသောကှောင့ြ စောငမြွားကို ခှုံထားလေ့ရှိကှသညြ။ စောငကြို ရိုးရိုး ခှုံသညလြညြးရှိသညြ။ ပခုံးတှငြ သိုငြး၍ခညွကြာ နောကဘြကသြို့ ခထွားခှငြး လညြးရှိသညြ။(ဆကလြကဖြောပြှပါမညြ)